POJAM I VRSTE INFLACIJE U SAVREMENOJ MONETARNOJ TEORIJI

Pojam inflacije potiče od latinske reči inflatio, što znači naduvavanje ili nadimanje. U ekonomskoj literaturi se u smislu naduvavanja novčanog opticaja počela upotrebljavati tek 1864. godine (od američkog građanskog rata i velike emisije novčanica "green – becksa" s visokim rastom cena).

Problem inflacije je izazvao posebnu pažnju ekonomista, tako da je o ovom fenomenu napisana obimna literatura. Veliki interes koji danas vlada za fenomen inflacije sigurno je posledica njenog stalnog prisustva, ali i saznanja da je ostalo mnogo nerešenih, osporavanih, kontroverznih stavova i problema u vezi sa njom.

Prema nalazima istraživača koji su analizirali arheološke podatke iz drevnog grada Mesopotamije, jednog od najstarijih kulturnih, političkih i trgovačkih centara civilizacije, prva inflacija u istoriji se dogodila u Vavilonu. Nju je, prema tvrdnjama ovih naučnika, izazvao legendarni osvajač Aleksandar Veliki, koji je dovlačio plen sa svojih osvajačkih pohoda, najčešće u srebru. Ova inflacija je, prema nalazima, trajala oko jedne decenije. ("Politika" 30.01.2002. god.)

U pogledu definisanja inflacije, postoje dve grupe brojnih autora. Prva grupa su ekonomisti starijih shvatanja inflacije, a druga grupa ekonomisti savremenijih (novijih) shvatanja inflacije.

Monetaristička (starija) shvatanja inflacije

Starija shvatanja bi se mogla smatrati pretežno monetarističkim jer, polazeći od simptoma inflacije, ovu pojavu definišu kao stanje u kojem, usled povećanja novčanog opticaja, nasupa definitivno smanjenje vrednosti novca u zemlji, izraženo u opštem povećanju cena.

Problem inflacije, dakle, prema ovim shvatanjima, nastaje kada se količina novca menja bez odgovarajućih promena na strani ponude robe, tako da takve promene deluju na rast cena. Kada se povećanje mase novca zaustavi, dolazi do zaustavljanja rasta cena na nivou formiranog novčanog opticaja.

Opšte je mišljenje starijih autora da porast novčanog opticaja, ukoliko nije praćen odgovarajućim rastom proizvodnje, uzrokuje rast cena i dovodi do pojave i naglog ubrzanja inflacije.

Razlozi ovakvom shvatanju leže u činjenici da su sve velike inflacije i katastrofalni pad vrednosti novca bili vezani za preteranu emisiju nekonvertibilnih (papirnih) novčanica. Tako je na tržištu stvorena velika novčana tražnja, prema ograničenim robnim fondovima. Stvorena je situacija da "suviše velika količina novca juri za suviše malom količinom robe".

Prema teoretičarima zlatne valute, inflacija može nastupiti samo kod "slobodne" papirne valute, dok je to nemoguće kao pojava kod zlatne ili "vezane" valute. Tako se inflacijom smatralo svako povećanje novčanog opticaja koji je prelazio visinu propisanog metalnog pokrića novca.

Međutim, stvarnost i praksa su pobili ovu tvrdnju. Veliki priliv zlata, koji je usledio u SAD i u Švedskoj (neutralne zemlje tokom Prvog sv. rata), prouzrokovao je u tim zemljama porast cena, zbog porasta opticaja novca i tražnje. Švedska je tako morala ograničiti i zabraniti priliv zlata pri kraju rata, da bi sačuvala stabilnost cena na domaćem tržištu.

Novi pristupi inflaciji

Nova shvatanja fenomena inflacije razlikuju se od starijih po tome što unose nove momente u monetarnu nestabilnost privrede:

• Smatra se da postoji inflacija i bez stvarnog porasta cena kao površinske manifestacije. Prema tim shvatanjima, uzroke treba tražiti u postojanju monopola, državne intervencije u kontroli cena i sl., što je značajan doprinos teoriji inflacije. Time se polazi od činjenice da inflacija može postojati i bez rasta cena.
• Sve više se ispoljavaju slučajevi da uz povećanje novčanog opticaja cene ostaju stabilne, kao i da dolazi do rasta cena i kada država novčani opticaj strogo drži pod kontrolom i ne povećava ga. Time se stvara osnova za istraživanje osnovnih uzroka i prirode savremene inflacije, jer ona ne važi samo za promene mase u opticaju.
• Uvode se precizniji termini umesto dosadašnjih globalnih kategorija (novčani opticaj), a to su novčana efektivna tražnja, kupovna snaga novca, ponuda robnih fondova, tražnja kupovnih fondova. Nova teorija ne polazi samo od novčane mase, već uzima u obzir i niz novih momenata koji dovode do preterane tražnje.
• Prelazi se od spoljnih manifestacija inflacije (porasta cena) na istraživanje uzroka koji dovode do inflacije, kao i poremećaja u razvoju privrede koji se mogu tretirati kao inflacione promene.

Da svaki porast novčanog opticaja nužno ne izaziva povećanje cena, uočio je još Kejns, ističući da porast efektivne tražnje podiže cene samo tada kada postoji puno korišćenje kapaciteta i puna zaposlenost radne snage. Takvog je shvatanja i najveći broj savremenih monetarnih teoretičara.

Suština inflacije, prema novim shvatanjima, nije u porastu cena, već u poremećaju robno-novčanih odnosa u kojem "efektivna novčana tražnja prevladava nad ponudom robe i usluga, bez obzira da li se takvo stanje odražava ili ne na povećanje opšteg nivoa cena". To znači da, ukoliko je efektivna tražnja 1.000 jedinica, a ponuda 800 jedinica, onda nastali inflacioni jaz mora da se pokrije ili izravna kroz porast cena.

Potpuna ravnoteža ponude i tražnje je izuzetno retka pojava, i više je slučajnost nego pravilo, tako da savremeni razvoj karakteriše permanentna destabilizacija, odnosno postojanje inflacije ili deflacije.

Postoje dva opšta stava o tome da li kod porasta cena primarnu ulogu ima ekspanzija tražnje ili povećanje troškova inflacije:

• inflacija tražnje (demand pull inflation) i
• inflacija troškova (cost push inflation).

Inflacija tražnje se javlja kada novčana tražnja ne može biti pokrivena ponudom robe i usluga, bilo na nivou čitave privrede, bilo na nivou određenih grana. Radi se o bržem rastu efektivne novčane tražnje od porasta robnih fondova.

Inflacija troškova se javlja kada je porast cena nastao porastom troškova proizvodnje i to većih od porasta produktivnosti rada, a da pri tome ne postoji višak tražnje.

Istraživanje uzroka inflacije u novije vreme u razvijenim zemljama ukazuje na sve veću prevagu stavova na strani inflacije troškova proizvodnje. Paralelno sa ekspanzijom troškova proizvodnje, dolazi do povećanog obima proizvodnje i, paralelno sa tim, rastu svi oblici potrošnje: investiciona, opšta i lična, čemu znatno doprinose i monetarni faktori. Povećanje troškova proizvodnje i sam rast proizvodnje dovodi do porasta cene i nove potrebe proširenja volumena novca i kredita u privredi. Samim tim, pokušaji da se ovakav razvojni tok, koji neminovno vodi u inflaciju, zaustavi restriktivnom monetarno-kreditnom politikom, vodi u stagnaciju i depresiju u privredi, što se danas svakako želi izbeći.

Inflacija se u savremenim uslovima sve više vezuje za ciklično kretanje privrede i izmene strukture u razvoju i odnosima unutar privrede.