NOVČANI SISTEMI

Pod novčanim sistemom se podrazumeva skup zakonskih propisa koji regulišu sva pitanja koja se odnose na novac jedne zemlje.

Ustvari, po pravilu, postoji onoliko monetarnih sistema koliko i suverenih država, jer se suverenitet država izražava i kroz sopstveni novčani sistem, pod nazivom monetarni suverenitet. Postoji i mogućnost stvaranja monetarnih unija, pri čemu bi jedan novčani sistem važio za više država. Ovakav novčani sistem u oblasti monetarne unije predstavlja viši stepen privredne i društvene integracije između zemalja.

Novčani sistem jedne zemlje reguliše se zakonima i drugim propisima, kojima su obuhvaćena sva najbitnija pitanja, kao što su: 1) naziv nacionalne valute, 2) oblik novca, bilo da je reč o kovanom ili papirnom novcu, 3) apoeni u kojima će se novac kovati ili štampati i 4) materijalna supstanca za koju je novac vezan i odnos novca prema toj supstanci, odnosno paritet i druga pitanja.

Polazeći od vrste novčanih jedinica, odnosno od njihove materijalne supstance ili od supstance za koju je vezana, osnovna podela novčanih sistema vrši se na dve grupe, i to na:

– metalistički ili vezani novčani sistem i

– papirni ili slobodni novčani sistem.

METALISTIČKI ILI VEZANI NOVČANI SISTEM

Sistem metalističkog, odnosno vezanog novčanog važenja predstavlja takav sistem u kome je zakonom određeno da novčana jedinica sadrži određenu količinu nekog metala ili da je vezana, odnosno pokrivena tim metalom, po čemu se ovaj sistem naziva još i vezanim sistemom.

U zavisnosti od toga da li u zemlji postoji novac od jednog, dva ili više metala, odnosno za koliko je vrsta metala vezan, postoje sledeći novčani sistemi, odnosno novčana važenja: monometalističko, bimetalističko i multimetalističko važenje.

Monometalističko važenje je ono novčano važenje kada je novac izrađen od jednog metala ili kada je novčana jedinica vezana samo za jedan metal. Ako se izuzmu davni periodi, monometalizam se javlja u dva vida kao monometalizam zlata ili monometalizam srebra.

Monometalizam zlata se zove još i zlatni standard. Kao početak njegovog uvođenja uzima se 1774. godina, kada je u Engleskoj ograničeno plaćanje izlizanim srebrnim novcem. Međutim, u pravom smislu reči monometalizam zlata je uvela Engleska tek 1816. godine.

Monometalizam zlata se javlja u tri vida, i to: u vidu zlatnih valuta, zlatnih poluga i zlatnih deviza.

Monometalizam zlatnih valuta je novčani sistem u kojem se novčanice kuju od zlata sa određenom kovničkom stopom, kojom se određuje broj novčanica koji se iskiva od jednog kilograma zlata i finoća legure, koja označava odnos čistog zlata i metala s kojim je pomešana da bi imala potrebna svojstva.

Pored zlatnog važenja, gde kao novac služe novčanice od zlata – zlatnici, razvojem zlatnog standarda došlo je do uvođenja papirnih novčanica, koje su bile zamena za zlato. U sistemu zlatnog važenja, papirne novčanice su pokrivene zlatom i potpuno konvertibilne – zamenjive, jer se u svako doba mogu zameniti za zlatni novac.

Monometalizam zlatnih poluga ili, drugačije nazivan, zlatno polužno važenje, jeste novčano važenje gde ne postoje novčanice od zlata, već se novčanice u određenim iznosima i pod određenim uslovima mogu zamenjivati samo za zlatne poluge.

U ovakvom sistemu, emisiona banka određuje sistem pokrića emitovanih papirnih novčanica. Stepen pokrića emitovanih papirnih novčanica određuje se u procentualnom odnosu između njih i količine – težine zlatnih poluga. Ako se želi stabilan novčani sistem, ovaj odnos mora biti takav da onemogući pojavu prekomerne količine papirnog novca u opticaju u odnosu na potrebe diktirane robnim fondovima i drugim faktorima.

Sistem zlatnih deviza je strani novac koji ima zlatno pokriće i koji se može konvertovati u zlato.

Bimetalističko važenje je takvo novčano važenje u kome se novac kuje od dva metala, najčešće od zlata ili srebra, s tim što je određen njihov međusobni odnos po vrednosti. Bimetalističko važenje ima nekoliko varijanti : puno, paralelno ili hromo važenje.

Puno bimetalističko važenje predstavlja sistem u kome su novčanice potpuno ravnopravne kao sredstvo plaćanja. Poverioci moraju da ih primaju, bilo da su od jednog ili drugog metala, jer je odnos između ova dva metala zakonom zagarantovan.

Paralelno važenje, za razliku od punog važenja, predstavlja sistem u kojem odnos vrednosti između dva metala nije zagarantovan zakonom, pa se njihov odnos slobodno formira na tržištu. Pri ovakvom novčanom važenju, potreban je dogovor između partnera u kojem će se novcu vršiti plaćanje, kako ono ne bi išlo na štetu države ili poverioca.

Treća varijanta bimetalističkog važenja je hromo važenje, koje se karakteriše po tome što postoje dve vrste metalnog novca koje nisu međusobno ravnopravne. Jedna vrsta novca, na primer zlatni novac, u ovakvom važenju služi kao novac sa neograničenim mogućnostima plaćanja, što nije slučaj, na primer, s novcem od srebra.

Za razliku od monometalističkog važenja, u kome se novac iskiva od jedne, i bimetalističkog, u kome se iskiva od dve vrste metala, sistem multimetalizma se karakteriše po tome što se novčanice iskivaju od više vrsta metala. Ovaj sistem je poznat kao nestabilan zato što ne postoji stabilan odnos između vrednosti pojedinih novčanica. Usled toga što se menja vrednost novčanica, obično se obaveze plaćaju novcem čija vrednost opada, a zadržava se novac čija vrednost raste. Zbog toga se nestabilnost pojedinih novčanica sve više povećava, a drugih sve više učvršćuje, što vodi monometalizmu.

PAPIRNO ILI SLOBODNO VAŽENJE

Za razliku od metalističkog važenja, u kome je novac iskovan od nekog metala ili vezan za metal, sistem papirnog, odnosno slobodnog važenja odlikuje se time što papirni novac nije vezan za zlato ili neki drugi metal, a to znači da nije ni konvertibilan.

Zbog toga što ne postoji obaveza zamenjivanja za zlato, sistem papirnog važenja se naziva još i slobodnim važenjem. Ovaj sistem je nastao u vanrednim ekonomskim i političkim prilikama, koje su uticale da se napusti sistem zlatnog važenja – zlatnog standarda, što se posebno odrazilo na sistem plaćanja u međunarodnim relacijama. U takvoj situaciji, svaka nacija je nastojala da uspostavi novčani sistem koji joj najviše odgovara. U sistemu papirnog novčanog važenja, zbog nepostojanja čvrste veze između papirnog novca i metala, i zbog toga što postoji sloboda štampanja novca, države su u mogućnosti da izdavanjem papirnog novca sprovode svoju ekonomsku politiku manipulišući novcem, zbog čega se ovo važenje naziva manipulativno novčano važenje ili manipulativni novčani sistem.

Sistem slobodnog papirnog važenja, baš zbog činjenice što formalno postoji neograničena mogućnost u pogledu količine izdavanja novca, dovodi države u položaj da ovom pitanju posvete posebnu pažnju. Ako određena nacija želi stabilan privredni razvoj i stabilan novčani sistem, ona mora da vodi politiku realne, odnosno optimalne količine novca u opticaju, čije kretanje u prvom redu treba da zavisi od kretanja proizvodnje dobara i usluga. To znači da, ako je usklađen odnos između količine novca u poticaju s jedne, i proizvodnje roba i usluga s druge strane, i u ovakvom sistemu može postojati stabilan novčani sistem, bez obzira što ne postoji mogućnost konvertovanja papirnih novčanica u zlato.

U sprovođenju politike stabilne domaće valute, čak i da nije pokrivena zlatom, veoma je važno da se obezbedi odgovarajući odnos u dinamici, i pored toga što je u jednom trenutku uspostavljen odnos robnih i novčanih fondova, statički posmatrano. To se postiže praćenjem nivoa cena pomoću indeksa cena, i na taj način omogućavaju se skladni odnosi između robnih i novčanih fondova. Zbog toga što se dinamika cena prati preko njihovih indeksa, slobodno, papirno važenje naziva se još i indeksnim važenjem.

Indeksno važenje, mada se to odmah ne može videti, ima dosta zajedničkog sa sistemom zlatnog važenja. U sistemu zlatnog važenja, novac je vezan za samo jednu vrstu robe – za zlato, a u sistemu indeksnog važenja za više vrsta robe, što znači da i novčani sistem može da bude stabilan ako se vodi odgovarajuća stabilizaciona politika.

U sistemu papirnog važenja veoma je značajno regulisanje odnosa domaće prema stranim valutama. Za razliku od sistema zlatnog važenja, koji je u međunarodnim ekonomskim odnosima bio jednostavan, sistem papirnog važenja je dosta složen, jer se u njegovo regulisanje uključuju mnogi faktori koji utiču da domaća valuta u odnosu na stranu bude uravnotežena, precenjena ili potcenjena.