KUPOVNA MOĆ NOVCA

Kupovna moć novca izražava se odnosom jedinica novca prema određenoj količini robe ili meri usluga, odnosno, koliko se robe ili usluga može dobiti za određenu količinu novca.

U vreme zlatnog važenja, vrednost novca, odnosno njegova kupovna moć, lakše se merila i izražavala. Osnovni razlog za to je taj što zlato kao materijalna supstanca, u čiju je proizvodnju uložen rad, ima vrednost i upotrebnu vrednost, a uz to zlato kao novac predstavlja i posebnu funkcionalnu vrednost, pa je vrednost zlatnog novca prema ostalim robama bila u realnom odnosu. Istina, postojale su razlike između vrednosti zlatne supstance u novčanici od zlata i njene nominalne vrednosti i realne vrednosti zlata, ali su te razlike, po pravilu, bile male. U doba funkcionisanja zlatnog novca, nije bilo problema ni u određivanju njegove vrednosti u međunarodnom prometu.

Problem određivanja vrednosti, odnosno kupovne moći novca nastaje povlačenjem zlatnog novca iz opticaja. U sistemu novčanog važenja, kada su novčanice koje su bile zamena za zlato štampane u količini koliko je bilo potrebno zlatnog novca u opticaju, takođe nije bilo većih problema.

S napuštanjem zlatnog važenja i zatvaranjem pojedinih nacionalnih ekonomija u sebe, uz obilato korišćenje mera ograničenja u oblasti ekonomije, pa i u novčanom sistemu uz papirno važenje, nastaje nestabilnost novca, pa i problem određivanja njegove kupovne moći. Problem određivanja kupovne moći novca postoji i na unutrašnjem, a znatno više i na spoljnom – međunarodnom tržištu.

Kupovna moć novca na unutrašnjem tržištu meri se odnosom ukupnih robnih fondova i njihove strukture s jedne, i novčanih fondova s druge strane.

Ona se može pratiti statički i dinamički. Statički, kupovna moć novca se određuje po tome koliko se u jednom periodu može kupiti robe ili dobiti usluga za određenu količinu novca. S obzirom na dinamičan razvoj i na nestabilnost u proizvodnji i novčanim fondovima, u savremeno doba kupovna moć novca se prati dinamički. To se vrši na taj način što se na osnovu statističkih metoda prikupljanja, obrade i analize podataka prate cene najvažnijih proizvoda i usluga i vrši njihovo upoređivanje.

U sistemu papirnog važenja, usled uticaja raznih faktora, dolazi do kretanja cena, najčešće u pravcu povećanja, kao i do povećanja novca u opticaju, što dovodi do promene kupovne moći novca. Kupovna moć novca se najčešće meri indeksom cena na malo i indeksom troškova života.

Utvrđivanje i praćenje međunarodne vrednosti novca znatno se razlikuje u odnosu na njegovo utvrđivanje i praćenje na domaćem tržištu. S obzirom da ne postoji zlatno važenje, ne postoji univerzalno merilo novca na međunarodnom tržištu. No, bez obzira na to, ekonomski odnosi među državama se razvijaju, postoji međunarodna vrednost novca, ali se ona meri na drugačiji, indirektan način.

Kupovna moć novca na međunarodnom tržištu meri se prema mogućnosti koliko se jedinica stranog novca može dobiti za jedinicu domaćeg novca, ili koliko se daje jedinica domaćeg novca za jednu jedinicu stranog novca. Kada se tako stave u odnos jedinice domaćeg i stranog novca, dobija se paritet njihove kupovne moći.

Merenjem odnosa domaće i stranih valuta dolazi se do kupovne snage domaćeg novca u stranoj zemlji, naravno, posrednim putem, preko valute te zemlje.