MONETARNE FINANSIJE

POJAM I SUŠTINA NOVCA

Novac se pojavio kao nužan pratilac robne razmene. U prvobitnoj zajednici, kada nije bilo viška proizvoda, pa ni robne razmene, nije bilo ni potrebe za sredstvom koje ima funkcije novca. Međutim, sa raspadom prvobitne zajednice i pojavom robovlasništva, pojavljuju se viškovi proizvoda. U prvo vreme, dok su viškovi pojedinih roba bili relativno mali i tržište nerazvijeno, njihova se razmena obavljala neposredno, trampom. Međutim, dalji razvoj proizvodnih snaga društva omogućio je stvaranje većih viškova robe koju su njihovi vlasnici želeli da razmene, ali je proces razmene bio otežan zbog toga što je vlasnik jedne određene robe morao da nađe vlasnika druge robe, odnosno razmena je zavisila od obostranog interesa, vrste robe i njene količine.

U nastojanju ljudi da reše problem procesa razmene koja nije mogla da se zadrži na prvobitnoj trampi, pojavili su se proizvodi koji su po nekim svojim svojstvima (šira upotreba, dugotrajnost i sl.) počeli da služe kao posrednici u razmeni. Vlasnik koji je imao višak proizvoda i želeo da ih zameni, kada već nije bio u mogućnosti da izvrši neposrednu razmenu, privremeno je uzimao tu opšte poznatiju i postojaniju robu, koju je kao takvu lakše mogao kasnije da zameni za robu koju mu je bila potrebna.

Prošlo je mnogo vremena u traženju prave robe koja bi olakšala razmenu. U pojedinim periodima, tu funkciju su vršili razni proizvodi, kao što su stoka, so, krzno, tekstil i dr. Kada se pojavio metal, s obzirom na tehnologiju njegove proizvodnje i upotrebnu vrednost, i on je služio kao posrednik u razmeni. U prvo vreme su za razmenu služili komadi metala sa određenom težinom, a kasnije se prešlo na utiskivanje određenih znakova na takav metal. Prvi sistem se nazivao penzatarskim, a drugi numeričkim.

Pojava zlata kao plemenitog metala u ulozi opšteg ekvivalenta umnogome je rešila problem funkcionisanja razmene. Zlato, odnosno njegove osobine: postojanost, retkost u prirodi, deljivost, pri čemu se ne menja odnos zbira delova i celine, i druge, bilo je veoma pogodno da vrši funkciju opšteg ekvivalenta. Ono ima posebnu osobinu što istovremeno predstavlja vrednost i upotrebnu vrednost. Zlato ima vrednost zato što je za njegovu proizvodnju potrebno ulaganje rada. Istovremeno, kao plemeniti metal, zlato ima i široku upotrebnu vrednost.

Zlato je, kao roba posebne vrste, koja vrši funkciju opšteg ekvivalenta, dugo imalo dominantnu ulogu novca i još uvek je ima, ali ne u tolikoj meri. Pored novca u zlatu ili novca sa zlatnim pokrićem, danas postoje razne vrste novca, kao što su papirni novac, kreditni, depozitni novac, kvazinovac i druge vrste.

U razvoju društva i društvenih odnosa, s obzirom na važnost koju novac ima, pojavila se država koja je preuzimala poslove regulisanja pitanja novca.

Savremene države, preuzimajući poslove u vezi sa izdavanjem i regulisanjem novca i novčanog sistema uopšte, vode politiku koja im najviše odgovara i mogu, što je najčešći slučaj, da proglase određenu robu ili papir za novac, koji predstavlja zakonsko sredstvo plaćanja. Pored novca, bilo da je papirni sa zlatnim pokrićem ili bez njega, danas postoje i druga sredstva plaćanja, kao što su menica, ček i obračunski i žiralni novac, koji predstavljaju surogat novca.