NASTANAK I RAZVOJ BANAKA  

Stvaranje i razvoj banaka omogućila je pojava kovanog novca. Međutim, kako je kovani novac postojao i pre nove ere, ipak se ne može reći da su banke u današnjem smislu reči oduvek postojale. One su se razvijale kroz nekoliko faza.

Prva faza počinje pojavom kovanog novca, tj. robovlasničkog perioda (između VII i V veka pre nove ere) i traje sve do kraja XIV veka. Karakteristični poslovi su menjački, založni i dr. Javljaju se prve privatne kuće (u Vavilonu) poznate kao tezauri, tj. skladišta, gde je držana roba na čuvanju, uz mogućnost davanja pozajmica drugima. Pozajmice su odobravane najčešće u naturalnom obliku. Priznanice o deponovanoj robi počele su da cirkulišu kao sredstva za obračun i plaćanje.

U antičkoj Grčkoj se razvija sarafski (menjački) posao. Tako nastaju trapezari, bankari starog jelinskog doba, nazvani po stolovima na kojima su obavljali svoj posao (trapeza – klupa, bank, trpeza). Već tada se razvija zaduživanje na hipoteku, što je kasnije omogućilo pojavu komercijalnih kredita.

Tokom III veka pre naše ere, iz Grčke se menjački i zajmovni poslovi prenose u Rim, gde dostižu svoj vrhunac. U Rimu tog perioda bankar se nazivao "argentarius", a njegove knjige su služile kao javne isprave pred sudom, u toku dokaznog postupka.

Posle pada Rimske imperije, razvoj bankarskih aktivnosti je opao (čak se i zaustavio). Međutim, sa razvojem trgovine javlja se novčani kredit. Novčani obračuni vrše se menicom na sajmovima u Italiji, Francuskoj i Rusiji.

Drugu fazu, od XIV do kraja XVIII veka, obeležavaju specijalizovane novčane ustanove.

Za prvu banku u istoriji bankarstva smatra se Casa di san Giorgio, osnovana 1407. godine u Đenovi. Iz tog perioda poznata je Hamburška žiro banka, osnovana 1619. godine.

Početkom XVII veka, u Amsterdamu se dešavaju značajni događaji u razvoju bankarstva. Javljaju se i prvi problemi kvaliteta kovanog novca (krivotvorenje).

Pojava i razvoj Bank of England i Banque Royale u Engleskoj i Francuskoj (XVII i XVIII vek) pokazuju značaj poverenja u bankarskom poslovanju i kako ga je teško steći, a lako izgubiti.

  Bank of England je osnovana 1694. godine po ideji Williama Petersona. Po odobrenju kralja, osnivači su upisali novac potreban kralju za ratne pohode, uz sticanje privilegije da daju zajmove i drugim ljudima u obliku bankovnih nota (novčanica), kojima je garancija bilo kraljevo obećanje da će obveznice na zahtev biti isplaćene u metalu.  

To je prva finansijska institucija koja je pokazala kako banke mogu uspešno poslovati i u uslovima kada se novčani oblici počinju odvajati od metalne podloge. Vremenom je ova banka stekla monopol emitovanja novčanica, najpre u Londonu, a zatim u čitavoj zemlji.  

Slično kao Bank of England, poslovala je i Banque Royale. Ova banka je osnovana 1716. godine po ideji Johna Lawa. Uslov je bio da novoosnovana banka preuzme dugove Krune, tako što su njeni poverioci isplaćivani bančinim obveznicama, tj. obećanjima da će svakom imaocu obveznice, na njegov zahtev, biti isplaćena minimalna vrednost u zlatu ili srebru.  

Godine 1717. John Law je osnovao tzv. Indijsku kompaniju (poznatu i kao "Kompanija Misisipija"). Aktivu ove kompanije činilo je ogromno područje koje je služilo kao pokriće (uz zlato i srebro) za emitovanje obveznica. S obzirom da su emitovane obveznice znatno premašivale raspoložive količine zlata i srebra u Francuskoj, preko ove kompanije je "prodavana magla" vlasnicima obveznica – govorilo se o neiscrpnim količinama zlata i srebra (tzv. fantomski rudnici). Posle prvih sumnji u pokriće emitovanih obveznica, njihovi vlasnici su počeli sa masovnim podnošenjem zahteva za naplatu. Pošto zlata i srebra nije bilo u dovoljnim količinama, obustavljena je isplata. Donet je i zakon kojim se zabranjuje posedovanje plemenitih metala. Međutim, ove mere nisu mogle da reše glavni problem – nedostatak zlata i izgubljeno poverenje, što je prouzrokovalo bankrotstvo banke, ali i masovna bankrotstva vlasnika obveznica.

Treća faza nastaje početkom XIX veka, najpre u Engleskoj a zatim i u drugim zemljama, kada se banke osnivaju kao akcionarska društva ili komanditna društva, sa velikim sopstvenim kapitalom. Ovaj tip banke se održao do danas, postavši značajan privredni faktor. Njihovo početno osnivanje vezano je za industrijalizaciju. Banke sve više napuštaju finansiranje države i posvećuju se posredovanju (servisiranju) kreditnog i platnog prometa. Zahvaljujući razvijenim mrežama filijala, uspevaju da koncentrišu ogromna tuđa sredstva i stave ih na raspolaganje trgovini i industriji.

U to vreme se počinje i sa razvojem naučnog (teorijsko-metodološkog) istraživanja suštine bankarskog poslovanja. Analiziraju se osnovni principi i utvrđuju određene zakonitosti, na osnovu kojih se formulišu bankarske strategije. Nastaju i nove teorije: Currency theory, koja je karakterisala početne faze u razvoju banaka, zamenjuje Banking theory itd.